Odzyskiwanie danych z uszkodzonego dysku zewnętrznego

Niepokój uzasadniony

Dysk zewnętrzny, który przestaje być widoczny, budzi szczególny niepokój, bo bardzo często trzyma się na nim kopie z kilku urządzeń naraz. Utrata jednego nośnika oznacza wtedy utratę wszystkiego naraz.

Pierwsza rzecz do sprawdzenia

Czy problem dotyczy dysku, czy obudowy. W dyskach zewnętrznych bardzo często zawodzi nie sam nośnik, tylko przejściówka albo zasilanie w obudowie — a wtedy dane są całe i wystarczy wyjąć dysk i podłączyć go bezpośrednio. To najczęstszy scenariusz i najtańszy w rozwiązaniu.

Czego nie robić

• Nie zgadzać się na formatowanie, jeśli system je proponuje.
• Nie uruchamiać narzędzi naprawiających system plików przed wykonaniem kopii.
• Nie podłączać wielokrotnie dysku, który stuka albo piszczy — każde uruchomienie pogarsza stan powierzchni.
• Nie potrząsać nośnikiem ani nie otwierać jego obudowy.

Objawy i co znaczą

Dysk niewidoczny, ale cicho pracujący — najczęściej uszkodzenie logiczne albo obudowy, szanse wysokie. Dysk stukający lub nierozpędzający się — uszkodzenie mechaniczne, wymaga ostrożności. Dysk widoczny, ale proszący o formatowanie — uszkodzona tablica partycji, dane zwykle nietknięte.

Jak pracujemy

Zaczynamy od oceny stanu nośnika i wykonania jego kopii, o ile to możliwe. Dalsze prace prowadzimy na kopii, żeby nie obciążać uszkodzonego dysku. Po odzyskaniu przekazujemy dane na nowym nośniku.

Na przyszłość

Jeden dysk zewnętrzny to nie kopia zapasowa, tylko drugie miejsce, które może zawieść. Kopia powinna istnieć w dwóch niezależnych miejscach — a przynajmniej najważniejsze pliki dodatkowo w chmurze.

Różne rodzaje awarii dysku zewnętrznego

Ten sam objaw może mieć kilka przyczyn. Brak dysku w Eksploratorze plików nie zawsze oznacza uszkodzenie nośnika. Czasem system wykrywa urządzenie, ale nie przypisuje mu litery, czyli oznaczenia używanego do pokazania partycji. Przyczyną może być także uszkodzony przewód USB, zużyte gniazdo, niewystarczające zasilanie albo awaria elektroniki obudowy. Takie sytuacje trzeba odróżnić od problemów z samym dyskiem, ponieważ wymagają innego sposobu postępowania.

W klasycznym dysku HDD dane znajdują się na wirujących talerzach, a odczyt wykonują głowice poruszające się bardzo blisko ich powierzchni. Upadek podczas pracy może spowodować uszkodzenie głowic lub powierzchni talerzy. Powtarzające się stukanie, cykliczne rozpędzanie i zatrzymywanie albo wyraźne tarcie są sygnałami, po których nośnik powinien pozostać odłączony. Dalsze próby uruchamiania mogą rozszerzyć uszkodzenie.

Zewnętrzny dysk SSD nie ma części ruchomych, ale również może ulec awarii. Dane są w nim przechowywane w pamięci flash, czyli układach elektronicznych zapisujących informacje bez ruchomych elementów. Problem może dotyczyć pamięci, kontrolera zarządzającego zapisem albo złącza. Dysk SSD może przestać być wykrywany bez wcześniejszego hałasu czy wyraźnego spowolnienia. Brak odgłosów nie pozwala więc uznać, że awaria jest wyłącznie logiczna.

Uszkodzenie logiczne a fizyczne

Uszkodzenie logiczne dotyczy sposobu zapisania i opisania danych, a nie elementów mechanicznych nośnika. Może obejmować system plików, czyli strukturę informującą komputer, gdzie znajdują się katalogi i pliki, albo tablicę partycji, czyli zapis podziału dysku na obszary. Taka awaria może wystąpić po nagłym odłączeniu przewodu, przerwaniu zapisu, zaniku zasilania lub błędzie oprogramowania.

Uszkodzenie fizyczne oznacza problem z podzespołem dysku. W nośniku HDD może dotyczyć głowic, silnika, talerzy lub elektroniki. W SSD źródłem problemu może być kontroler, zasilanie albo kości pamięci. Granicy między obiema kategoriami nie powinno się ustalać wyłącznie na podstawie komunikatu systemu. Dysk z uszkodzoną powierzchnią może początkowo zachowywać się jak nośnik z błędem systemu plików, ponieważ komputer nadal odczytuje część jego zawartości.

Istnieją również sektory niestabilne, czyli obszary, których odczyt jest utrudniony albo niemożliwy. Próba zwykłego kopiowania może wtedy zatrzymywać się na jednym pliku, spowalniać cały komputer lub powodować rozłączanie urządzenia. W takim przypadku istotne jest wykonanie kopii sektorowej, czyli możliwie dokładnego odwzorowania zawartości nośnika na sprawnym dysku. Pozwala to ograniczyć pracę na oryginale i prowadzić dalsze odzyskiwanie z kopii.

Typowe błędy podczas samodzielnych prób

Jednym z częstych błędów jest inicjalizacja dysku proponowana przez system. Inicjalizacja tworzy informacje potrzebne do późniejszego podziału nośnika i nie jest sposobem na odzyskanie istniejących plików. Podobnie formatowanie przygotowuje system plików do ponownego użycia. Nawet szybkie formatowanie zmienia część struktur opisujących dane, dlatego nie powinno być wykonywane przed zabezpieczeniem zawartości.

Ryzykowne jest także uruchamianie automatycznej naprawy systemu plików na jedynym egzemplarzu danych. Takie narzędzie służy przede wszystkim do przywrócenia spójności struktury, a nie do zachowania każdego pliku. Może usunąć błędne wpisy, zmienić katalogi lub odłączyć fragmenty uznane za uszkodzone. Najpierw powinna powstać kopia, na której można bezpieczniej sprawdzać różne metody.

Nie należy instalować programu do odzyskiwania na uszkodzonym dysku ani zapisywać na nim odzyskanych plików. Każdy nowy zapis może nadpisać obszary zawierające starsze dane. Wyniki należy kierować na osobny, sprawny nośnik. Dotyczy to również sytuacji, w której pliki zostały przypadkowo usunięte, a sam dysk nadal działa prawidłowo.

Wymiana przewodu USB może być rozsądną, krótką próbą, jeśli nośnik nie wydaje niepokojących dźwięków i nie został uszkodzony mechanicznie. Nie należy jednak wykonywać serii prób na wielu komputerach, portach i zasilaczach, gdy dysk stuka, przegrzewa się lub wielokrotnie znika z systemu. W takim stanie każde kolejne uruchomienie może zmniejszać możliwość odczytu.

Kiedy problem może leżeć poza dyskiem

Brak dostępu do danych bywa skutkiem awarii przewodu albo gniazda USB. Typowym sygnałem jest działanie tylko przy określonym ułożeniu wtyczki lub rozłączanie urządzenia po poruszeniu przewodem. Nie oznacza to jednak automatycznie, że sam nośnik jest sprawny. Niestabilne połączenie podczas zapisu mogło dodatkowo uszkodzić system plików.

Niektóre większe dyski zewnętrzne korzystają z osobnego zasilacza. Brak rozruchu może więc wynikać z problemu z zasilaniem, a nie z zatarcia silnika. Nie powinno się podłączać przypadkowego zasilacza tylko dlatego, że jego wtyczka pasuje. Niezgodność napięcia lub polaryzacji, czyli kierunku przepływu prądu w złączu, może uszkodzić elektronikę nośnika.

Możliwy jest też konflikt po stronie komputera. Jeżeli dysk poprawnie działa na innym urządzeniu, przyczyny można szukać w porcie, sterowniku lub przypisaniu litery partycji. Trzeba przy tym unikać zmian, które zapisują dane na nośniku. Samo sprawdzenie, czy urządzenie jest widoczne w narzędziu do zarządzania dyskami, nie wymaga formatowania ani tworzenia nowego woluminu, czyli wydzielonego obszaru prezentowanego przez system jako osobny dysk.

Znaczenie sposobu szyfrowania

Dane na dysku zewnętrznym mogą być zaszyfrowane, czyli zapisane w postaci możliwej do odczytania dopiero po podaniu właściwego klucza lub hasła. Odzyskanie surowych fragmentów z zaszyfrowanego nośnika nie wystarcza, jeżeli brakuje informacji potrzebnych do odszyfrowania. Dlatego warto zabezpieczyć klucz odzyskiwania, plik klucza lub dane używane przez program szyfrujący.

Hasło do systemu nie jest potrzebne domyślnie. Może okazać się konieczne tylko wtedy, gdy dostęp do danych zależy od konta użytkownika albo zastosowanego szyfrowania i nie ma innej bezpiecznej metody. W takiej sytuacji najpierw powinno zostać wyjaśnione, do czego dane dostępowe są potrzebne. Na życzenie może zostać zawarta bezpłatna umowa NDA, czyli zobowiązanie do zachowania poufności.

Dodatkowe pytania o odzyskiwanie danych

Czy można podłączyć dysk jeszcze raz, aby sprawdzić, czy zadziała?

Jeżeli dysk upadł, stuka, piszczy, nie rozpędza się albo wydaje dźwięki tarcia, nie powinien być ponownie uruchamiany. Przy spokojnej pracy i braku uszkodzenia mechanicznego można sprawdzić inny przewód lub port, ale próba powinna być krótka. Gdy urządzenie nadal się rozłącza, dalsze testowanie nie pomaga w zabezpieczeniu danych.

Czy odzyskane pliki można zapisać z powrotem na tym samym dysku?

Nie. Odzyskane dane zapisuje się na innym, sprawnym nośniku. Zapis na dysku źródłowym mógłby nadpisać pliki, których jeszcze nie odczytano. Uszkodzony nośnik nie powinien też ponownie pełnić roli magazynu ważnych danych, nawet jeśli po wykonaniu operacji zacznie być widoczny.

Czy odzyskanie nazw katalogów i plików jest zawsze możliwe?

Nie zawsze. Nazwy, układ katalogów i daty są przechowywane w strukturach systemu plików. Jeżeli te struktury zostały zniszczone, można czasem odnaleźć zawartość na podstawie charakterystycznego formatu pliku, ale bez pierwotnej nazwy i lokalizacji. Wynik zależy od rodzaju uszkodzenia, wcześniejszych prób naprawy i tego, czy na dysku pojawiły się nowe zapisy.

Czy wszystkie pliki da się sprawdzić przed przekazaniem?

Można sprawdzić, czy pliki mają poprawną strukturę i czy wybrane typy dają się otworzyć, ale samo odnalezienie nazwy nie gwarantuje kompletnej zawartości. Dokument może mieć uszkodzony fragment, a zdjęcie może otwierać się tylko częściowo. Dlatego po odzyskaniu potrzebna jest również weryfikacja najważniejszych katalogów i plików.

Jak przekazać dysk, skoro obsługa odbywa się wyłącznie z dojazdem?

Sprzęt może zostać odebrany przez kierowcę i zwrócony po zakończeniu prac. Jest to obsługa door-to-door, czyli odbiór i zwrot pod wskazanym adresem. W przypadku problemu, który można rozpoznać na komputerze bez zabierania nośnika, możliwa jest także wizyta serwisanta i praca na miejscu. Dojazd obejmuje Warszawę oraz powiaty: warszawski zachodni, legionowski, nowodworski, wołomiński, miński, otwocki, piaseczyński, pruszkowski i grodziski.

Co przygotować przed odbiorem nośnika

Warto zapisać, co wydarzyło się bezpośrednio przed awarią: upadek, odłączenie podczas kopiowania, komunikat o formatowaniu, zalanie albo stopniowe spowalnianie. Pomocna jest także informacja, które katalogi są najważniejsze i jakie typy plików powinny zostać odnalezione w pierwszej kolejności. Nie należy jednak uruchamiać dysku tylko po to, aby odtworzyć dokładny komunikat.

Jeżeli nośnik korzysta z osobnego przewodu lub zasilacza, powinny zostać przekazane razem z nim. Dysk należy zabezpieczyć przed wstrząsami i nie rozbierać obudowy. Wcześniejsze programowe próby odzyskiwania również warto opisać, ponieważ zmiany wykonane przez narzędzia mogą wpływać na dobór dalszego postępowania.

Najważniejsza jest ochrona jedynej zachowanej kopii

Przy awarii dysku zewnętrznego pośpiech nie powinien oznaczać kolejnych przypadkowych prób. Najpierw trzeba ograniczyć pracę uszkodzonego nośnika, ustalić rodzaj problemu i wykonać kopię, jeśli stan urządzenia na to pozwala. Taka kolejność daje możliwość prowadzenia dalszych działań bez niepotrzebnego obciążania oryginału i chroni to, co na dysku pozostało.